Монголын "Шолохов" Батын Нямаагийн төрөлх тоонотоос хийсэн тэмдэглэл

Бултаараа мэнд амар, буриад зон

Эмгэн шаргал наран доор энэхэн дэлхий амирлан ахуй намрын хонгор өдрүүдэд буриад зоны өлгий нутаг Хэн­тий ханы Батширээт, Биндэр нутгаар аялахаар одов.

Тийн аялахын учир нь "Араараа модтой Биндэрьяа", "Бид гурав", "Санаа, заяа хоёр минь", "Арандалынхан" роман туурвиж их утга зохиолын хойморт "Монголын Шолохов" болон тодорсон Нацагдор­жийн нэрэмжит шагналт зо­хиолч Батын Нямаа ахайтны 80 насны ойг уугуул нутагт нь тэмдэглэх болсных билээ. Арав­дугаар сарын нэгний өг­лөө Сүх жанжны талбайд яруу найрагч Д.Урианхай, соёлын гавьяат зүтгэлтэн Санжийн Пүрэв баавай, МЗЭ-ийн шаг­налт зохиолч З.Ядмаа, яруу найрагч Э.Хархүү нар ургах нартай уралдан хүрч ирсэн нь энэ аяллын гол зочид байлаа. Аяллын багт Монголын үндэс­ний телевизийн "Соёл-Эр­дэнэ" нэвтрүүлгийн редактор Ж.Сарантуяа, Монголын ра­дио­гийн сурвалжлагч Г.Бо­лор­­маа нар ч багтсан. Нэрт зо­хиолчийн гэргий, эдүгээ 75 нас сүүдэр зэрэгцээд байгаа Б.Намжил гуай арван найман настайдаа алсыг зорьж асан төрөлх нутаг усандаа баярын нулимстай золгосон юм.

Б.Нямаа ахайтныг Монголын утга зохиолын хөх сүмбэр оргилуудын нэг гэдгээр нь монголчууд мэдэхээс гадна оюун ухааны дээд сорилго шатрын спортын нэртэй та­мир­чин гэдгийг үр ачийнх нь гаргасан амжилтаар хү­мүүс анддаггүй бүлгээ. Шат­рын мастер Н.Төмөрхуяг, Н.Төв­санаа, Н.Түмэнбаяр, Н.Түв­шин­төгс, Н.Төрбат, Н.Тун­­галаг, Т.Бат­цэцэг, Т.Батзориг, Т.Батчимэг нарын оюунлаг үр хүүхдүүдийг өсч хүмүүжихэд нэрт зохиолч эцгийн оюун билгийн цараа чухам нөмөр нөөлөг болсон нь дамжиггүй ээ. Заяатын Ядмаа хэмээх сэцэн билэгт­ний хошигнолд автсан хү­мүүс аян замын уртыг үнэн­дээ мэдрээгүй гэхэд хилс­дэх­гүй. Тэрээр, "Манай нутагт нэг сайхан худал ярьдаг өв­гөн байлаа. Нэг удаа "Үгүй, энэ зараа гэдэг ч янзын ху­вилгаан амь­тан шүү. Ху­винтай цийдэмний сүүг уснаас ялгаад уучихсан байж билээ" гэж ярьсан. Мөн ч сэтгэж чадаж байгаа юм шүү. Бидний зохиолч нэр зүүх тэр өвгөний дэргэд юу ч биш" гэхэд машин дүүрэн инээд. Нээрэн ч зарааны тийн ус, сүү ялгахыг хэн л харж үнэн, худлыг батлах билээ дээ. Монголын зохиолчдоос Д.Урианхай, Д.Цоодол хоёрыг яруухан дуулдгаараа алдар­тай гэдгийг олонтаа сонсч байсан сан. Д. Урианхай ахын "Хадтай сүмбэр уулан­даа...ай Дүүриймаа" гэж хү­рээ донжоор аялахыг сонс­сон хэн хүний ч нулимс аян­даа л цийлэгнэх янзтай юм. Хэнтий чигийн зам Чингэс хааны баримал бүхий Цонжин бол­догоор дайрах нь хууль. Хү­мүүс бүгд л тэр аварга сайхан хөшөөт цогцолборт сэтгэл алд­ран байхад ганц хүн л тол­гой сэгсрэн "Урла­гийг ингэж гутаах ч гэж" хэмээн шүүрс алдан байсан нь мөнөөх Д.Уриан­хай ах. "Алтан нарыг алгаар хааж болдоггүй" гэдэг шиг ариун үнэн боло­хоор яалтай билээ. Б.Нямаа гуайн гэргий Б.Намжил хэдий ная дөхсөн ч цариг тэнхлүүн нэгэн юм. Ирээдүйн нэрт зохиолч маань түүнийг 15 настайд сүй тавиад цэрэгт мордож гурван жилийн албаа хааж ирээд хань ижлээ бол­гожээ. Үүнээс хойш алаг булаг хорвоогийн жаргал зов­лон бултыг хамтдаа хуваал­цаж явжээ. Б.Бат-Эрдэнэ авар­гын нутаг Өмнөдэлгэр су­маар үдэш оройхон дайрч урсгал Эгдээ дуутай уртхан Онондоо цуутай Батширээтэд шөнө дөлөөр очив. Энэ сум бол Батын Нямаа гуайгаас эхлээд алдартан суутны жин­хэнэ өлгий болсон нутаг юм.

"Цалгих долгио тас­лаагүй

Өргөн Ононы урсгал

Цагийн уртад замх­раагүй

Өнө холын дуртатгал

Ураг садан өвгөдийн

Омог алдарт өлгий

Урдаас надад тави­лантай

Онон хатан эжий" гэж төрийн шагналт найрагч Ням­буугийн Нямдорж энд сэт­гэлийн чавхдас хөглөжээ. Өргөн Ононы усыг нь маг­найдаа сүслэн хүргэхдээ энэ л сайхан шадуудыг бодож л зогслоо доо, буриад зон минь.

"Цэл залуу насныхаа гал дөлөөр бадарч

Сэтгэл, зүрх хоёртоо шатаж явах үедээ

Чин сайхан амрагтаа хэлж үзээгүй мөртлөө

Чиний төлөө үхье гэж эх орондоо хэлдэг" Ц.Цэдэн­жав найрагч ч энэ Ононы хөвүүн билээ. Түүнийг Монголын шатрын анхны спор­тын мастер гэж Ширээт нутгийнхан бахаддаг байнам. Буриад зон зочломтгой гэж өмнө нь олонтаа сонсч байс­ныг мойлтой цөцгий, нутгийн брэнд буриад талхыг нь амталсан ямар ч хүн хүлээн зөвшөөрөх байх. Намжил эмээгийн хамаатан Б.Цэнд гэж нэг сайхан баавай байна. Самган нь Нямдорж найрагч­тай ойрхон төрөл аж. Ононы зүүн биед нутагтай Батын Нямаа зохиолчийн нагац та­лын Ц.Жаргалжав баавайнд очсон хэн ч бай буриад зоны ёс заншилтай бүрэн танилцах боломжтой юм.  Очсон да­руйд Жар­гал баавайн хүр­гэн эдүгээ Америк тивд сура­хаар одох гэж буй залуу бээр "Жирий­гаад жирийгаад Жираахайн гол

Жирэлзэн урдасаар Улздаа нийлээ

Жимбэгэр улаяа­хан басгаднеэ

Жигтэеэхэн холо хадамд ош оо

Харъяалан байдаг Жираахайн гол

Хадъяа тойряад Улздаа нийлээ

Хайртай гансхан басгад ее

Хангинатал дуул­яад хадамд ош оо" гэж элгэнд шингэтэл дуулав ший. Жараахайн гол гэж Дорнод аймгийн Дашбалбар суманд байдаг гол гэнэ. Альхан газ­рын буриад нь ийм л дуу зохиодог байнав, хөөрхий. Буриад зон сархад өргөхдөө хальт сонсоход "Булта амжия явийя" гэцгээх юм. Хожим тайлбарлуулбал "Бултаараа амьд мэнд явъя" хэмээсэн үг ажээ. Батширээт сумын За­саг дарга М.Болд, Тамгын газрын дарга Б.Эрдэнэчимэг, ИТХ-ын дарга Ц.Баярсайхан нар нутгийнхаа уугуул Б.Нямаа зохиолчийн ойд уриг­даж оч­сон үзэг нэгт­нүүдийг элэгс­гээр хүлээж авч, буцахын цагт Биндэрийн их овоо хүртэл үдсэн билээ. Сумын байгаль орчны хам­гаалагч Н.Ган­болдыг Баахал­дай хэмээдэг нь учиртай бай­нам. Баахал­дай гэж буриа­даар баавгай гэсэн үг л дээ. Мань Ганболд нэгэнтээ хор­хойссон баав­гайг түүдэг дээ­гүүр салтайдан шидсэн учраас "Баахалдай" хэмээх цолоор "шагнуулжээ". Бат­ши­рээт сумын төвд Б.Нямаагийн ойрын төрлийн Д.Базарсад баавайнх байдаг ажаам. Сумын соёлын төвд нэрт зохиолчийн ач хүү, шат­рын дэд мастер Т.Батзориг 20 шатарчинтай зэрэг тоглолт хийж бүгдийг хожихыг ха­ра­хад бахархалтай санагдаж байс­ныг нуух юун. Ийм тог­лолт Биндэр суманд ч дав­тагд­­сан билээ. Б.Нямаагийн 80 насны ойд хүндэтгэл үзүүлж УИХ-ын гишүүн, Мон­гол Улсын хөдөлмөрийн баа­тар, дархан аварга Б.Бат-Эр­дэнэ хүрэлцэн очсон нь сум нутгийнханд нь сайхан сэтгэг­дэл үлдээсэн юм. Хэнтий айм­­гийн Биндэр суманд ч Б.Нямаагийн ойг тэмдэглэх үйл ажиллагаа өргөн цар хү­рээ­­тэй болов.

Сумын Засаг дарга Н.Алтангэрэл, ИТХ-ын дарга Ж.Рэнцэндорж нарын санаачилгаар зуун хун чуул­сан Цагаан нуурын үзэсгэ­лэнт хөвөө, эзэн богд Чингэс хааны эхээс мэндэлсэн Дэ­лүүн болдог, Онон-Балжийн бэлчирт тухалснаа мартаж үл чаднам. Монгол түмний ахуй амьдралыг бичгийн хэл, бийрийн эрдмээр дархлан үлдээсэн үгийн их мастерын нутагт яруу найрагч Д.Ган­сүрэн, Б.Энхжаргал нарын онгод найргийн хүлэгтнүүдтэй учирсан маань ч эгэл жирийн явдал биш биз ээ. "Монголын Шолохов" Батын Нямаа агсны ойд зориулсан уншигч, редак­цийн уулзалтыг 14 жил ажил­лаж амьдарсан Биндэр су­манд нь зохиох үед УИХ-ын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ, гавь­яат жүжигчин "Чингэс хаан" А.Энхтайван, төрийн түшээ асан Нямаагийн Түвшинтөгс нар Онон хатан эжийгээ маг­тан дуулсан аялгуугаар хоо­лой нийлсэн нь сонсголонтой байсан билээ.

Л.Батцэнгэл